Op eerste kerstdag was in de Volkskrant een artikel te lezen over een ‘gigantische kraamkamer van planeten in de vorm van een hamburger’. Diezelfde dag stond op nu.nl een bericht over een ‘snel draaiende planeet’ met de ‘vorm van een citroen’. Twee hemellichamen, twee stuks voedsel. Kwam dat door de kerstdis, of zijn zulke metaforen gebruikelijk in de astronomie? En wat valt nog meer op, als je de taal van de sterrenkunde onder de loep – of beter, door de telescoop – bekijkt?
‘Astronomische objecten krijgen soms een tot de verbeelding sprekende naam, maar die heeft heel vaak niks met voedsel te maken’, aldus wetenschapsjournalist Govert Schilling. ‘Soms wil je iets duidelijk maken in eenvoudige termen, en dan ligt een vergelijking met voedsel voor de hand, omdat iedereen daarmee vertrouwd is.’
Officiële namen van planeten spreken weinig tot de verbeelding. De citroenplaneet heet PSR J2322-2650b. De cijfers staan voor de coördinaten aan de sterrenhemel en de letters voor pulsar, een neutronenster die razendsnel om zijn as draait. Een pulsar zendt straling uit die op aarde als een puls kan worden waargenomen – van het Latijnse pulsare, dat ‘slaan, kloppen, schokken’ betekent, tevens de herkomst van het woord ‘pols’.
Het citroenvormige hemellichaam heet bij Kijk Magazine een exoplaneet, een ‘planeet in een ander sterrenstelsel’ (Van Dale), wat doet vermoeden dat er ook endoplaneten bestaan, maar dat woord zie je dan weer nergens terug.
De hamburgerplaneet heet officieel IRAS 23077+6707. Iras is de naam van de satelliet die het object heeft ontdekt, verklaart Schilling, die erover schreef in de Volkskrant. Deze ‘kraamkamer van planeten’ was eigenlijk een protoplanetaire schijf, waarbij ‘proto-’ aangeeft dat de schijf aan de geboorte van nieuwe planeten voorafgaat.
Geboorte komt van het werkwoord ‘baren’, en heeft bij planeten (en bijvoorbeeld ideeën) een figuurlijke betekenis. De metafoor van de kraamkamer ligt in het verlengde ervan.
Het beeld van de hamburger was ontleend aan een andere protoplanetaire schijf, Gomez’ Hamburger. De schijf die in het nieuws was, heette Dracula’s Chivito. De chivito is de nationale sandwich van Uruguay en lijkt op een broodje hamburger, maar is feitelijk geen schijf. Astronomisch dus ietwat slordig, maar gastronomisch dik in orde.
In het beeld dat Nasa vrijgaf van Dracula’s Chivito viel ook een metaforische vagina te ontwaren. Dat is weliswaar geen schijf maar een gleuf, maar het beeld past wel beter bij de beeldspraak van geboorte en kraamkamer. Mogelijk vonden de astronomen dat idee té vleselijk, en hielden ze het daarom op een broodje vlees.
Geschreven voor de Volkskrant